از بازارها در شهرستان و بخشى ديگر در ربض قرار داشته و كاخ در ربض - در ملكى دولتى - برپا بوده . شهرستان دو دروازه داشته يكى دروازهء بالايين و ديگر دروازهء شارستان . ربض 4 دروازه داشته ، بدين شرح : دروازهء زامين ، دروازهء مرسمنده ، دروازهء نوجكث و دروازهء كهلياباد [ در ترجمهء استخرى - چاپ ايرج افشار : « كهلباد » - ص 257 ] ، قطر « 1 » دايرهء حصار ربض تقريبا يك فرسخ بوده . بناها از گل و چوب ساخته شده بوده . شهر را شش جوى كه سرچشمهء واحدى در نيم فرسخى شهر داشتند مشروب مىكرده « 2 » نام‌هاى اين جويها به شرح زير بوده : سرين ( كه از شهرستان مىگذشته ) ، برجن ، مجن ، سنگجن ، رويجن و سنبوجن . آسياب‌هاى بسيار بر اين جويها تعبيه شده بوده . دومين شهر مهم اسروشنه - مهم از لحاظ وسعت - زامين بوده « 3 » كه بر دو كرانهء رود - در محلى كه رود از كوه بيرون مىآمده - قرار داشته . در كنار آن شهر قديم برپا بوده و در قرن دهم ميلادى ( چهارم هجرى ) ساكنان آن تركش گفته بودند . شهر جديد كه سرسنده نيز ناميده مىشده حصار نداشت و بازارها در هر دو كرانهء رود قرار داشتند و پل‌هاى كوچكى اين دو كرانه را بهم مربوط مىساختند . مسجد جامع در دست راست كسى كه به سمرقند سفر مىكرد يعنى در شمال شاهراه برپا بوده . شهر سوم [ اسروشنه ] به نام ديزك يا جيزك « 4 » در رستاق فكنان

--> ( 1 ) - يا محيط ( در تأليف ابن حوقل ، 2 / 380 چنين است . ) ( 2 ) - به گفتهء مقدسى « شش جوى ، گذشته از رود بزرگ » . ( 3 ) - ابن حوقل ، 381 - 380 . ( 4 ) - استخرى ، 327 ؛ ابن حوقل ، 381 .